Zaad verzenden: koel of diepvries?

Wat is gekoeld zaad precies?

Bij gekoeld zaad wordt het sperma kort na de winning verdund met een extender en gekoeld tot ongeveer 5 °C. Op die temperatuur blijft de kwaliteit 24 tot 48 uur op peil — soms iets langer, afhankelijk van de hengst en de extender. Het materiaal wordt in een gespecialiseerde transport-container (zoals een Equitainer) per koerier verstuurd. Aankomst binnen 24 uur is de norm; na 36 uur loopt de beweeglijkheid vaak sterk terug. Gekoeld zaad is daarom tijdgevoelig: de inseminatie moet plaatsvinden binnen 6 tot 12 uur na aankomst, vlak voor of kort na de ovulatie.

Hoe werkt diepvriesmateriaal?

Diepgevroren sperma wordt ingevroren in stikstof bij -196 °C en kan in principe decennia worden bewaard. De rietjes worden opgeslagen bij een erkende spermabank of bij de hengstenhouder zelf. Zodra je een geschikte follikel ziet, vraag je de rietjes op en plan je de inseminatie. Dat klinkt ideaal, maar er is een keerzijde: het invries- en ontdooiproces beschadigt een deel van de spermacellen. Gemiddeld overleeft 30–50 % de dooi in goede conditie, tegenover 70–80 % bij vers gekoeld zaad. De timing is bovendien kritischer: inseminatie vindt bij voorkeur plaats binnen 6 uur vóór tot 6 uur ná de ovulatie.

Bevruchtigingskansen per methode

De eerste-cyclus-drachtigheidspercentages lopen uiteen. Met gekoeld zaad van een goede hengst haal je gemiddeld 55–65 % per cyclus. Bij diepvries ligt dat rond de 40–55 %, afhankelijk van het dooi-protocol en de individuele kwaliteit van het ingevroren materiaal. Sommige hengsten vriezen slecht in, waardoor het diepvriesresultaat dichter bij 30 % komt. Vraag je KI-technicus altijd om het post-dooi analyse-rapport voordat je een beslissing neemt. Je kunt dit rapport bewaren in het paardendossier in EquiSight, zodat je bij een volgende cyclus snel terug kunt bladeren.

Kosten en logistiek vergeleken

• Gekoeld zaad: verzendkosten per portie meestal € 50–120 inclusief container-huur; materiaal eenmalig verbruikt.
• Diepvries: aanschafprijs per rietje € 15–50, maar je betaalt ook opslagkosten (± € 50–100 per jaar bij een spermabank).
• Spoedtransport van gekoeld zaad op zondag of feestdag kan € 150–200 extra kosten.
• Diepvries vraag je op wanneer de merrie klaar is — geen afhankelijkheid van de hengstenhouder op het moment zelf.
• Bij internationaal transport is diepvries vrijwel altijd de enige haalbare optie vanwege doorlooptijden en douane-eisen.
• Reken bij gekoeld zaad altijd een back-up portie in; bij een mislukte ovulatie ben je anders een cyclus kwijt.

Wanneer kies je voor welke methode?

Gekoeld zaad is logisch als de hengst in Nederland of België staat, regelmatig zaad beschikbaar stelt en jij of je dierenarts de cyclus nauwkeurig kunt volgen met echografie. Diepvries is de betere keuze als de hengst in het buitenland staat, slechts beperkt beschikbaar is (populaire dekhengsten in het dekseizoen) of als je merrie moeilijk te timen is en je meer inseminatiemomenten wilt plannen zonder telkens zaad op te sturen. Sommige fokkers combineren beide: één portie gekoeld voor de eerste cyclus, diepvries als back-up voor eventuele herkansing.

Timing en voorbereiding zijn cruciaal

Ongeacht de methode begint succes bij goede cyclus-monitoring. Start met echografie rond dag 14 van de cyclus om follikelgroei bij te houden. Een follikel van 35 mm of groter is het moment om in actie te komen. Bij gekoeld zaad bestel je de portie dan direct; bij diepvries geef je de spermabank opdracht om de rietjes klaar te leggen voor verzending. Leg alle resultaten — follikeldiameter, datum ovulatie-inductie, tijdstip inseminatie en zaadkwaliteit na dooi — vast in EquiSight. EquiCoach kan deze gegevens gebruiken om je bij een volgende cyclus te herinneren aan de timing die eerder werkte.

Vragen voor je dierenarts en KI-technicus

• Wat is het post-dooi progressief beweeglijkheidspercentage van deze hengst?
• Heeft de merrie eerder een ovulatie-inductie gehad, en met welk middel?
• Is er een dekkingsattest of gezondheidscertificaat nodig voor dit sperma?
• Hoeveel rietjes per inseminatie worden aanbevolen voor deze hengst?
• Wat is het beleid als de merrie niet drachtig is na twee cycli?